रोनाल्डो, ह्यारी र लियोनार्डो: नेपालका हात्तीलाई सेलिब्रिटीका नाम किन दिइन्छ?
प्रकाशित मिति : ११ आश्विन २०८३, आइतबार
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको हात्ती प्रजनन केन्द्रमा ‘रोनाल्डो’ नामको जङ्गली भाले हात्ती। फोटो: स्याडो आयुष/विकिमिडिया कमन्स
चितवन — चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्रमा ‘रोनाल्डो’ नामको जङ्गली हात्ती मृत फेला परेपछि एउटा पुरानो प्रश्न फेरि चर्चामा आएको छ: नेपालमा जङ्गली हात्तीको नाम चर्चित व्यक्ति, खेलाडी वा सेलिब्रेटीको नामबाट किन राखिन्छ?
टिकौली मध्यवर्ती सामुदायिक वनको कार्यालय भवनबाट करिब ६ सय मिटर दक्षिणतर्फ, बीसहाजारे ताल जाने खगेरी नहरको बाटोमा ५३ वर्षीय रोनाल्डो मृत अवस्थामा भेटिएको थियो। निकुञ्जका अनुसार उसको मृत्यु विद्युतीय करेन्ट लागेर भएको अनुमान गरिएको छ।
रोनाल्डो लामो समयदेखि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, खोरसोर वन क्षेत्रलगायत मध्यवर्ती वन क्षेत्रमा विचरण गर्दै आएको थियो। तर उसको पहिचान केवल एउटा जङ्गली भाले हात्तीका रूपमा सीमित थिएन। उसको नाम एउटा विश्वकप फुटबलका चर्चित खेलाडीबाट आएको थियो र चितवनको हात्ती प्रजनन इतिहासमा उसको आफ्नै किसिमको योगदान थियो।
सौराहा हात्ती प्रजनन केन्द्रमा रोनाल्डो विचरण गर्ने अवधिमा जन्मिएका ६९ वटा छावामध्ये ३८ वटा रोनाल्डोका सन्तान रहेको विवरण छ।
त्यसैले उसको नाममा फुटबलको कथा मात्र जोडिएको थिएन। चितवनका संरक्षणकर्मीका लागि रोनाल्डो उच्च प्रजनन क्षमता भएको जङ्गली भाले हात्तीका रूपमा पनि परिचित थियो।
विश्वकपबाट आएको नाम
सन् २००२ को विश्वकप फुटबल चलिरहेका बेला पहिलोपटक यो हात्ती देखिएको थियो। त्यही विश्वकपमा ब्राजिलका स्ट्राइकर रोनाल्डोले आठ गोल गर्दै गोल्डेन बुट जितेका थिए।
त्यसैबाट हात्तीको नाम ‘रोनाल्डो’ राखिएको बताइन्छ।
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज हात्ती प्रजनन तथा तालिम केन्द्रका शाखा अधिकृत मनपुरण चौधरीका अनुसार नाम चर्चित फुटबल खेलाडीबाट प्रेरित भए पनि हात्तीको स्वभाव र प्रजनन क्षमतासँग पनि त्यसलाई जोडिएको थियो।
“रोनाल्डोले मैदानका सबैतिर पुगेर गोल गरेजस्तै यो हात्ती पनि पोथी हात्ती भेट्न कहिले सौराहा, कहिले हात्तीसार, त कहिले गाउँतिर पुग्ने गर्थ्यो,” चौधरीले भने। “रोनाल्डोमा गोल गर्ने क्षमता भएजस्तै रोनाल्डो हात्तीमा प्रजनन गराउने क्षमता उच्च रहेको थियो। त्यसैले यसको नाम रोनाल्डो राखिएको हो।”
रोनाल्डोको प्रजनन योगदानको एउटा तथ्य सौराहा हात्ती प्रजनन केन्द्रसँग जोडिन्छ। रोनाल्डोको समयावधिमा त्यहाँ जन्मिएका ६९ वटा छावामध्ये ३८ वटाको पिता रोनाल्डो नै रहेको विवरण छ।
चौधरीका अनुसार रोनाल्डोले ध्रुवे र गोविन्दे जस्ता अन्य भाले हात्तीलाई आफ्नो इलाकाबाट भगाउने गर्थ्यो।
“जङ्गली हात्ती भए पनि रोनाल्डो इमानदार र ज्ञानी थियो,” उनले भने।
ध्रुवे भने अर्कै कारणले चर्चित थियो। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा उसले मच्चाएको उपद्रवसँगै उसको नाम जोडिएको थियो।
एउटा हात्तीको नाम कसरी तय हुन्छ?
नेपालमा हात्तीको नाम राख्ने प्रक्रिया सधैं सेलिब्रेटीको नामबाट सुरु हुँदैन।
चौधरीका अनुसार हात्तीको बच्चा जन्मिएपछि तत्काल निकुञ्जका संरक्षण अधिकृतलाई खबर गरिन्छ। अधिकृतले सोचविचार गरेर जन्मेको १२औँ दिनमा नाम तय गर्ने परम्परा छ।
नामकरणको अवसरमा खुसीयाली मनाउने चलन पनि रहेको उनी बताउँछन्।
हात्ती सामान्यतया ६० देखि ७५ वर्षसम्म बाँच्ने गर्छ। तर भाले हात्तीहरू पोथीभन्दा छिटो मर्ने गरेको चौधरीको अनुभव छ। यसको एउटा प्रमुख कारण भाले हात्तीबीच हुने भिडन्त हो।
हात्तीको रिस छिटो शान्त नहुने र भेट हुँदा भिडन्तमा उत्रने स्वभाव हुने उनी बताउँछन्। पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा २७ वर्ष बिताएका चौधरीका अनुसार मानिसको रेखदेखमा जन्माएर हुर्काइएका हात्तीभन्दा जङ्गली हात्ती शारीरिक रूपमा बलिया र प्रजनन क्षमताका हिसाबले पनि अब्बल हुन्छन्।
दरबारबाट सेलिब्रेटीसम्म
नेपालमा हात्तीका नाम केवल पहिचानका लागि राखिएका शब्द मात्र होइनन्। तिनले देशको राजनीतिक, सांस्कृतिक र सामाजिक इतिहासका विभिन्न चरण पनि बोकेका छन्।
राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका वरिष्ठ संरक्षण अधिकृत डा. गणेश पन्तका अनुसार विगतमा हात्तीका छावाको नाम दरबारबाट आउने गर्थ्यो।
“पहिला-पहिला दरबारबाट पठाइने नामअनुसार हात्तीका छावाको नामकरण गरिन्थ्यो,” पन्तले भने। “तर पछिल्लो चरणमा आएर संरक्षणकर्मी, प्राकृतिक ठाउँ, सेलिब्रेटी आदिका नामका आधारमा पनि छावाको नामकरण हुने गरेको छ।”
कहिलेकाहीँ उद्धार गर्नुपर्ने अवस्थामा भेटिएका हात्तीको पहिचानका लागि पनि कुनै सेलिब्रेटीको नाम दिइने गरिएको उनले बताए।
हात्तीका छावाको नामकरण गर्ने जिम्मेवारी अहिले वार्डेन वा सम्बन्धित संरक्षण अधिकारीको विवेकमा निर्भर हुन्छ।
अहिले १ हजार रुपैयाँको नोटमा रहेको हात्तीको नाम ‘राम लक्ष्मण’ हो। दाह्रा नभएको भाले हात्ती फेला परे त्यसलाई ‘मकुना’ भनेर चिनाउने गरिएको छ।
राजपरिवारका नामदेखि लोकतन्त्रकलीसम्म
नेपालमा राजतन्त्र रहँदासम्म हात्तीको नामकरणमा राजपरिवारको प्रभाव स्पष्ट देखिन्थ्यो।
दरबारबाट नामको सुझाव आउने र हात्ती जन्मेको महिना तथा लिङ्गका आधारमा नाम तय गर्ने परम्परा थियो। सामान्यतया भाले हात्तीको नामको पछाडि ‘गज’ वा ‘प्रसाद’ जोडिन्थ्यो—जस्तै वीरेन्द्रगज, ज्ञानेन्द्रगज र दीपेन्द्रगज।
पोथी हात्तीको नामको पछाडि ‘कली’ वा ‘माला’ जोड्ने चलन थियो। कोमलकली, ऐश्वर्यमाला, हिमानीकली, श्रुतिकली र प्रेरणाकली त्यसका उदाहरण हुन्।
हात्तीको पहिचान र अभिलेख व्यवस्थित राख्नका लागि सुरु गरिएको यस प्रक्रियामा हात्ती जन्मिएको १२औँ दिनमा पण्डित बोलाएर न्वारानजस्तै धार्मिक विधि पूरा गर्ने चलन थियो।
देशमा गणतन्त्र स्थापना भएपछि भने यो परम्परामा परिवर्तन आयो।
दरबारको सट्टा राष्ट्रिय निकुञ्जका अधिकारीहरूले नाम तय गर्न थाले। राजपरिवारका सदस्यका नामको स्थानमा राजनीतिक घटनाक्रम, प्राकृतिक स्थान, संरक्षणकर्मी, कर्मचारी र संरक्षण क्षेत्रसँग सम्बन्धित नामहरू आउन थाले।
लोकतन्त्रकली, शेषचन्द्रगज, खोरसोरगज र सीमसारगजजस्ता नाम यही परिवर्तनका उदाहरण हुन्।
यद्यपि न्वारान गर्ने धार्मिक विधि भने अहिले पनि कायम रहेको पन्त बताउँछन्। पहिले नामकरण गरिएका केही पुराना हात्ती अझै पनि राजपरिवारका नामबाट चिनिन्छन्।
सेलिब्रेटीका नाम किन?
नेपालमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चर्चित व्यक्तित्वको नामबाट हात्ती राखिएका उदाहरण पनि छन्।
हलिउड अभिनेता तथा वातावरण संरक्षणकर्मी लियोनार्डो डिक्याप्रियोको नामबाट राखिएको ‘लियोनार्डो’ एउटा चर्चित उदाहरण हो। त्यस्तै, बेलायती राजकुमार प्रिन्स ह्यारी सन् २०१६ मा नेपाल भ्रमणमा आएका बेला बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा एउटा छावाको नाम उनकै नामबाट ‘ह्यारी’ राखिएको बताइन्छ।
नेपाल भ्रमणमा आउने विदेशी कूटनीतिज्ञ, अन्तर्राष्ट्रिय संरक्षणकर्मी तथा विशिष्ट पाहुनाको सम्मानमा पनि हात्तीको नाम राख्ने परम्परा रहेको पाइन्छ। विभिन्न समयमा विदेशी नियोगका अधिकारी, संरक्षणविद् तथा जैविक विविधताको क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिहरूको नामबाट ‘हेलेन’, ‘मार्टिन’ र ‘फिलिप’ जस्ता नाम राखिएका उदाहरण छन्।
स्थानीय संस्कृति र धार्मिक विश्वास पनि नामकरणका आधार हुन्। विशेषगरी पोथी हात्तीको नामको पछाडि ‘कली’ जोड्ने परम्परा अझै प्रचलित छ।
पूजाकली, लोकप्रियाकली, देवीकली, ऐश्वर्याकली र रूपकलीजस्ता नाम यसका उदाहरण भएको पन्तले बताए।
यसरी हेर्दा हात्तीको नाम एउटा सामान्य पहिचानभन्दा बढी हो। कहिलेकाहीँ त्यसले कुनै समयको राजनीतिक व्यवस्था, चर्चित व्यक्तित्व, संरक्षण अभियान, स्थानीय भूगोल वा हात्तीको आफ्नै स्वभावलाई अभिलेखित गर्छ।
रोनाल्डो, रोमियो, ध्रुवे र गोविन्दे
नेपालमा चर्चामा आएका हात्तीका नाममध्ये रोनाल्डो मात्र सेलिब्रेटीबाट आएको नाम होइन।
रोमियो पनि चर्चित थियो। उसको नाम अभिनेताको नामबाट राखिएको बताइन्छ। रोमियो र रोनाल्डो दुवैलाई उच्च प्रजनन क्षमता भएका भाले हात्तीका रूपमा संरक्षणकर्मीहरूले सम्झन्छन्। दुवैको मृत्यु भइसकेको छ।
रोनाल्डोको प्रजनन योगदान भने विशेष रूपमा उल्लेखनीय थियो। सौराहा हात्ती प्रजनन केन्द्रमा उसको समयावधिमा जन्मिएका ६९ वटा छावामध्ये ३८ वटा उसकै सन्तान रहेको विवरण छ।
यसले रोनाल्डोलाई एउटा चर्चित नाम मात्र नभई चितवनको हात्ती प्रजनन कार्यक्रमसँग जोडिएको महत्वपूर्ण जङ्गली भालेका रूपमा देखाउँछ।
ध्रुवे र गोविन्दे भने चितवनमा आफ्नो व्यवहारका कारण चर्चित भए।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका वरिष्ठ संरक्षण अधिकृत डा. अशोक रामका अनुसार रोनाल्डो र ध्रुवेबीच ठूलो भिडन्त भएको थियो। त्यसपछि ध्रुवे सम्पर्कविहीन भएको र गोविन्दे देखा परेको उनले बताए।
नेपालमा ‘रोमियो’, ‘रोनाल्डो’, ‘ध्रुवे’, ‘गोविन्दे’ र ‘यमगज’ चर्चामा रहेका हात्तीका नाम हुन्। जङ्गली हात्तीको नामकरण गर्दा उसको प्रजनन क्षमता र उग्रतालाई समेत आधार बनाउने गरिएको रामले बताए।
नामभन्दा ठूलो कथा
हात्तीको नाम चर्चित हुनु आफैंमा संरक्षणको उपलब्धि भने होइन।
कुनै हात्तीको नाम मानिसले सजिलै सम्झन सक्छन्। तर त्यसपछि उसको बासस्थान सुरक्षित छ कि छैन, उसको स्वास्थ्य कस्तो छ, मानव–हात्ती द्वन्द्व कसरी घटाइएको छ र उसको आवागमनका पुराना मार्ग जोगिएका छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
“नेपालका लागि हात्ती केवल वन्यजन्तु मात्र होइन, तराईको पारिस्थितिक प्रणाली, जैविक विविधता र पर्यटनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सम्पदा पनि हो,” रामले भने।
उनका अनुसार हात्तीको नामकरणलाई प्रचारको माध्यममा मात्र सीमित नगरी संरक्षण, अनुसन्धान, समुदायको सहभागिता र वन्यजन्तु कल्याणसँग जोड्न सके यसले दीर्घकालीन संरक्षण अभियानमा योगदान पुर्याउन सक्छ।
हात्तीको बसाइँसराइ वंशविस्तार, खानेकुराको खोजी, पुर्खाले हिँडेको बाटो पछ्याउन र प्रजननका लागि जोडी खोज्नेजस्ता कारणले हुने गरेको रामले बताए।
हात्ती संरक्षणको लामो इतिहास
नेपालमा हात्ती पाल्ने प्रचलन लिच्छविकालदेखि नै रहेको बताइन्छ। अहिले पनि व्यक्तिगत रूपमा हात्ती पाल्ने गरिएको छ।
नेपालमा सन् १९८५ मा हात्ती प्रजनन केन्द्र स्थापना भएको हो। नेपालले भारतलाई चार वटा गैँडा उपहार दिएपछि भारतले नेपाललाई १६ वटा हात्ती उपहार दिएको र पछि थाइल्यान्डबाट पनि हात्ती ल्याइएपछि नेपालमा हात्तीको प्रजनन गराउन थालिएको बताइन्छ।
रामका अनुसार सुरुमा हात्तीको नामकरणसम्बन्धी छुट्टै कार्यविधि थिएन। पछि संरक्षणकर्मी, वरिष्ठ व्यक्तित्व, नदी–नाला, संरक्षण क्षेत्र र अन्य प्राकृतिक स्थानका आधारमा नाम राख्ने अभ्यास विकसित भयो।
जङ्गली हात्तीको नामकरण गर्दा उसको प्रजनन क्षमता र उग्रतालाई समेत आधार बनाउने गरिएको उनले बताए।
सीमापार हिँड्ने हात्ती
नेपालमा जङ्गली र पालित गरी करिब ४०० देखि ४५० वटा हात्ती रहेको अनुमान गरिन्छ। त्यसमध्ये करिब २३० देखि २५० वटा जङ्गली हात्ती रहेको बताइन्छ।
जङ्गली हात्तीमध्ये करिब १०० देखि १५० वटा नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रमा मौसमी रूपमा ओहोरदोहोर गर्ने गर्छन्।
त्यस्तै, नेपालमा करिब १८० देखि २०० वटा पालित हात्ती रहेको अनुमान छ। तीमध्ये केही नेपाल सरकार तथा राष्ट्रिय निकुञ्जको मातहतमा छन् भने केही निजी पर्यटन व्यवसायीले प्रयोग गर्दै आएका छन्।
जङ्गली हात्तीहरू पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका तराई तथा चुरे क्षेत्रका विभिन्न वन र संरक्षित क्षेत्रमा पाइन्छन्।
पश्चिमी क्षेत्रमा बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा आसपासका वन क्षेत्रमा हात्तीको उपस्थिति बढी देखिन्छ। त्यहाँ करिब १०० भन्दा बढी जङ्गली हात्ती रहेको अनुमान गरिएको छ।
मध्य क्षेत्रमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज आसपास करिब ४५ देखि ५० वटा हात्ती रहेको बताइन्छ।
पूर्वी क्षेत्रमा झापाको बाहुनडाँगी, कोशीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष तथा मोरङ र सुनसरीका वन क्षेत्रमा करिब ३० देखि ४० वटा हात्ती पाइने अनुमान छ। भारतबाट मौसमी रूपमा आउने तथा नेपालबाट भारततर्फ जाने हात्तीसमेत हुने भएकाले यस क्षेत्रको सङ्ख्या समयअनुसार परिवर्तन हुन सक्छ।
सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा कञ्चनपुर र कैलालीका वन क्षेत्रमा करिब २५ देखि ३० वटा जङ्गली हात्ती रहेको अनुमान गरिएको छ। यी क्षेत्रमा पनि हात्तीले नेपाल–भारत सीमापार गर्ने भएकाले स्थायी सङ्ख्या निर्धारण गर्न चुनौती हुने गरेको छ।
पन्तका अनुसार नेपालमा हात्तीको सङ्ख्या स्थिर हुँदैन। मौसमी आगमन, बासस्थानको अवस्था, भारतसँगको सीमापार आवतजावत र संरक्षण क्षेत्रको अवस्थाअनुसार सङ्ख्या परिवर्तन भइरहन्छ।
रोनाल्डोको अन्तिम यात्रा
हात्तीको नाम रोनाल्डो राखिएको कथा सन् २००२ को विश्वकप फुटबलसँग जोडिएको थियो। उसको जीवन भने नेपालको जंगल, नदी, वन क्षेत्र र पोथी हात्तीको खोजीमा बित्यो।
ऊ कहिले सौराहा पुग्यो, कहिले हात्तीसारतिर र कहिले गाउँनजिकै देखियो। अन्य भाले हात्तीसँग उसको भिडन्त भयो। उसले आफ्नो क्षेत्र जोगायो र प्रजननमा भूमिका खेल्यो।
उसको प्रजनन योगदानको अभिलेख पनि उल्लेखनीय छ। सौराहा हात्ती प्रजनन केन्द्रमा उसको समयावधिमा जन्मिएका ६९ छावामध्ये ३८ वटा रोनाल्डोका सन्तान रहेको विवरण छ।
अन्ततः ५३ वर्षको उमेरमा उसको शव खगेरी नहरको बाटोमा भेटियो।
उसको नामले एउटा पुस्तालाई सन् २००२ को विश्वकप सम्झाउन सक्छ। तर रोनाल्डोको कथा त्यस फुटबल मैदानभन्दा धेरै टाढाको हो—नेपालका जंगल, मानिस र हात्तीबीचको बदलिँदो सम्बन्धको कथा। निकुञ्जको अभिलेखअनुसार यस क्षेत्रमा बिताएका दशकौँको अवधिमा रोनाल्डोको कारण २२ जना मानिसको मृत्यु भएको थियो।
हात्ती संरक्षणको दीर्घकालीन भविष्य भने नामले मात्र तय गर्ने छैन।
प्राकृतिक बासस्थानको सुरक्षा, वन क्षेत्रको विस्तार तथा व्यवस्थापन, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण, अवैध सिकार नियन्त्रण, रोग तथा स्वास्थ्य व्यवस्थापन र वैज्ञानिक अध्ययन त्यसका आधार हुन्। संरक्षणका कार्यक्रम स्थानीय समुदायको सहभागितामा सञ्चालन गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
समुदायले वन्यजन्तुबाट प्राप्त हुने लाभ र संरक्षणको महत्व प्रत्यक्ष रूपमा महसुस गर्न सके संरक्षण अभियान दीर्घकालीन बन्न सक्छ।
त्यसैले रोनाल्डोको नाम अब एउटा मृत हात्तीको पहिचान मात्र होइन। त्यो नेपालमा हात्तीलाई कसरी चिनिन्छ, कसरी अभिलेख गरिन्छ र अन्ततः कसरी संरक्षण गरिन्छ भन्ने ठूलो कथाको एउटा अध्याय बनेको छ।