पृथ्वीनारायण शाहको चर्चा: नेपालै नभए हामी नेपाली कहाँ रहौंला ?

प्रकाशित मिति : पुस ११, २०७३ सोमबार

-प्रदीप परियार थापा मगर 

“मेरा साना दु:खले आर्ज्याको मुलुक होइन, यो चार बर्ण छत्तीस जात सबैको साझा फूलबारी हो सबैलाइ चेतना भया” यो अभिव्यक्ती हो- वर्तमान नेपालको एकिकरण अभियन्ता राजा पृथ्बीनारायाण शाहको । आजभन्दा साढे दुई सय वर्श अघी अभिव्यक्त सो उक्तिबाट पृथ्बीनारायाण शाहले गोर्खा राज्यको बिस्तारबाट बन्ने मुलुक सबैको साझा मुलुक बनाउने सपना देखेको बुझिन्छ । पृथ्बीनारायाण शाहले नेपालको बाईसे-चौबिसे राजा रजौटाहरुलाई गोर्खा राज्यको बिस्तारमा गाभ्दै बृहत्तर देश, जुन पछि नेपाल देशको रुपमा कहलिन पुज्ञो, बनाउन थालनी नगरेको भए अहिले हामी नेपाली भनेर चिनिने थियौं होला त ? सन् १९४७ मा भारतले बृटिश राजबाट उन्मुक्ती पाउँदा भारतमा ५६५ राजा रजौटाहरु थिए र स्वतन्त्र भारतको उदयसंगै रजौटा प्रथाको पनि अन्त्य हुन पुगेको ईतिहास बुझ्नेहरुले नेपालमा तत्कालिन बिभिन्न राज्य र रजौटाहरुको अस्तित्वको निरन्तरताको परिकल्पना गर्न सक्दैन ।

पृथ्बीनारायाण शाहले व्यक्त गरेको बिचार “नेपाल दुई देश बिचको तरुल हो” आज पनि सान्दर्भिक छ । त्यतिखेरै भोट र भारतको बृटिश राजको साम्राज्यवादी नितिका कारण नेपाल जोखिममा थियो । संयोग नै मान्नु पर्छ, पृथ्बीनारायाण शाहको अबसान भएको एक वर्श पछि मात्र सन् १७७६ मा अहिलेको अमेरिकाका अभियन्ताहरुले बृटिश साम्राज्यबाट “संयुक्त राज्य अमेरिका” स्वतन्त्र भएको घोशणा गरेका थिए ।

को हुन् पृथ्बीनारायाण शाह ?

पृथ्बीनारायाण शाहका बाजे पृथ्बिपतिका शाहको बिसं १७७३ मा देहाबसान पछि यिनका बुवा नरभूपाल शाह गोर्खा राज्यको राजा भएका थिए । नरभूपालका ४ वटी रानीहरु थिए । जेठी रानी खाँची (हालको अर्घाखाँची) राज्यकी चन्द्रप्रभा नि:सन्तान भैइन् भने माईली रानी पाल्पाली राजा गन्धर्ब सेन मगरकि छोरी कौश्ल्यावतीबाट पृथ्बीनारायण शाह र दलमर्दन शाह जन्मिए । त्यस्तै, साईली रानी पर्वतकी राजकुमारी बुद्धिमतीबाट बृन्दकिशोर शाह र सुरप्रताप शाह जन्मेका थिए भने कान्छी रानी तनहुँका राजा दिग्बन्धन सेनकी छोरी शुभद्रावतीबाट महोमद्दम्कृती साह र दलजित शाह जन्मेका थिए । सबै रानीहरु मध्येबाट जन्मिएका छोराहरुमा सबैभन्दा जेठा भएका कारण पृथ्बीनारायाण शाह राज उत्तराधिकारी युवराज थिए ।

यसरी शुरु भयो गोर्खा राज्यको बिस्तार या नेपाल एकिकरण

हुन त, पृथ्बीनारायण शाहको बुवा नरभूपाल शाहको पालामा पनि गोर्खा राज्यको बिस्तार नथालिएको होइन । सन् १७३७ मा गोर्खा राज्यबाट नुवाकोट राज्यमाथि हमाल गरिएको थियो तर कम्जोर सैन्यबलको कारण गोर्खाली सेनाको शर्मानाक हार भएको थियो । यो पराजयबाट हतोत्साहित हुन पुगेका नरभूपाल शाहले पुन: अर्को हमलाको योजना बनाउनतिर लागेनन् । यसैबिच, नरभूपाल शाहको मृत्यू हुन पुज्ञो र पृथ्बीनारायण शाह सन् १७४३ मा २० वर्शको कलिलो उमेरमै गोर्खा राज्यको राजा बन्न पुगे । आफ्नो बुवाको पालामा हारिएको नुवाकोट राज्य जितेरै छाड्ने पृथ्बीनारायण शाहको अभिस्ट हुनु स्वभाबिक हो तर उनले आफू राजा भए पछि नुवाकोटदेखि धेरै पर काठमाण्डौ उपत्यका भित्रका ४ राज्यहरु जित्ने र जीत पछि गोर्खा राज्यको राजधानी काठ्माण्डौ उपत्यकामा सार्ने निर्णय उनको विस्तारवाद मात्र हैन उनले एउटा एकिकृत देश नेपालको परिकल्पना गरेर अघी बढेका थिए भन्ने प्रमाण पनि हो । पृथ्बीनारायण शाहकै पालामा सन् १७४४ मा नुवाकोट राज्यको बिजयबाट शुरु भएको गोर्खा राज्यको बिस्तार या नेपाल एकिकरण अभियानमा सन् १७६९ सम्म काठमाण्डौं उपत्यकाका ४ राज्यहरु माथि पनि बिजय हाँसिल भयो र एकिकृत राज्यको राजधानी काठ्माण्डौं सारियो ।

सीमानाको बिस्तार, क्रुरता र धोखाघडी

पृथ्बीनारायण शाहको पालामा नेपालको सीमाना पहिलो पल्ट पूर्वमा मेचीको किनारसम्म र पश्चिममा मर्स्याङ्दी नदिसम्म फैलियो । यसै राज्य बिस्तारको क्रममा कृतिपुरका १२ वर्श माथिका पुरुषहरुको नाक काट्न लगाएको र पूर्वका लिम्बूहरुलाई जनै लगाउन जनै उपहार दिएको प्रसंग यहाँ स्मरणीय हुनआउँछ जसले अहिलेको नेपाली समाजलाई तताएको छ । उता सन् १७७४ मा लिम्बुवानका रजौटाहरुसंग लिम्बुवान भू-भोगचलन प्रथा किपट कायम राख्ने सर्त गरी एकिकृत राज्य नेपालमा गाभ्ने सम्झौता भयो जुन प्रथा राजा महेन्द्रको पालामा आएर भुमिसुधारको नाममा खोसियो ।

सन् १७७५ मा पृथ्बीनारायण शाहको निधनपछि यिनका जेठा छोरा प्रतापसिंह शाह राजा भए तर यिनको छिट्टै मृत्यू भए पछि यिनैका नाबालाख छोरा रणबहादुर शाह राजा बनाईए । यि नाबालाख राजाको नायबीभै रानी राजेन्द्र लक्ष्मी देबी र काका बहादुर शाहले पालैपालो राज्यको बाग्डोर सम्हाले र पश्चिमका बाईसेचौबिसे राज्यहरुलाई गोर्खा राज्यमा गाभ्ने काम गरेका थिए । यि नायबी शासकहरुले नेपालको सीमालाई वर्तमान सीमाभन्दा बाहिरसम्म पुर्‍याएका थिए ।

भावनात्मक एकिकरण

गोर्खा राज्यको बिस्तारबाट वर्तमान नेपाल बन्न पुगेको तथ्यलाई कसैले नकार्न सक्दैन । हरेक देशका राजा महाराजा, शासकहरुले आफ्नो मुलुकको परिकल्पना एउटा शक्तिशाली देशको रुपमा गरेका हुन्छन् । पृथ्वीनारायण शाहले जे जस्तो नियतले गोर्खा राज्यको बिस्तार गर्ने योजना बनाए पनि आफ्नो मुलुक ठूलो र शक्तिशाली बनाउने आकांक्षा राखे र त्यसै महत्वाकांक्षाकै कारण उनी आधुनिक नेपालको अभियन्ता बन्न पुगे ।

राज्य निर्माणको क्रममा हुने युद्ध र त्यो क्रममा हुने बलिदान, जनधनको क्षती अत्यन्त मार्मिक, दुखद हुन्छ । यसको ज्वलन्त दिस्टान्त- अमेरिकाको लोकप्रिय १६ औं राश्ट्रपति अब्राहम लिंकनकै शासन काल सन् १८६१-१८६५ मा भएको गृह युद्धमा ६ लाख २० हजारभन्दा धेरै अमेरिकिहरु युद्धमा मारिएका थिए । तर त्यो युद्धले संयुक्त राज्य अमेरिकाको अबधारणालाई अझ मजबुत बनायो भने दास प्रथाको उन्मुलनको शुरुवात गरियो ।

पृथ्वीनारायण शाहको पालामा र उनका उत्तराधिकारीहरुको पालामा पनि जनधनको ठूलो क्षती भएको थियो तर परिणाम एउटा सिंगो नेपाल जन्मियो। भूगोलमा नेपाल बन्यो तर बिडम्बना जातीय विभेद एन कानूनबाटै बढावा दिईयो र नेपाली बिचमै बिभाजनको पर्खाल खडा हुन पुज्ञो । अब यो रिती उल्टिनु पर्दछ । समानता र समाबेशीकरण नेपालको मुलमन्त्र हुनु पर्दछ अनि मात्र नेपाली जनता बिच भावनात्मक एकिकरण हुन सक्छ । अमेरिकिहरु गृह युद्धमा होमिएर, लाखौं जनधनको क्षती ब्यहोरेर पनि आज अमेरिका बैभवता र प्रजातन्त्रको लागि बिश्वको अग्रणी मुलुक कहलिन पुगेको छ भने हामी नेपाली पनि नेपाली भनेर एक हुन र नेपाल र नेपालीको बैभवता निर्माण गर्न कुनै ढिलाई गर्नु हुँदैन । नेपालै नभए हामी नेपाली कहाँ रहौंला ?

प्रदीप परियार थापा मगर ‘युएस नेपाल अनलाईन डट कम ‘ का प्रधान सम्पादक र “जातीय विभेद र छुवाछुतको अन्त हाम्रै पालामा” (इण्डअफकास्ट डट कम) का अभियन्ता पनि हुन् ।

KHASOKHAS EDITORIAL TEAM

Editor-in-Chief : Kishor Panthi
Deputy Editor-in-Chief : Ashmita Khadka
Executive Editor : Anil Adhikari
English Editor: Rajan Thapaliya
Editor: Deepak Pariyar
Editor (Business/US Politics) : Suresh Shahi
Multimedia Editor/Presenter : Kiran Marahatta
Europe Editor: Hari Krishna Panthi
Online Editors: Suraj Ghimire, Bikram Khatri, Aashish Khanal, Dikshya Panthi
Chief Photographer: Dipendra Dhungana
Editor (Empowerment) : Sapana Pariyar

KHASOKHAS TEAM

Int. Representative: KP Neupane(Jackson)
Resource Person: Bishwa Bahadur Shah
Goodwill Ambassador: Yam Baral

Contact Us

© 2021 KHASOKAHS. All Rights Reserved. Namaste International Media Group (worldwide) and Namaste Media Inc (USA)
Khasokhas is not responsible for the content of external sites and user generated contains. We don't collect comments on this site.
DEVELOPED BY appharu.com