भाइटीकामा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी नहुनेहरूका लागि बालगोपालेश्वर मन्दिर आस्थाको साझा गन्तव्य
फोटो : दिपेन्द्र ढुंगाना/ खसोखास
काठमाडौं । विश्वभर फैलिएका नेपाली समुदायले आज प्रकाश, भ्रातृत्व र प्रकृतिको आराधनाको महान् पर्व तिहार भव्य रूपमा मनाउँदै छन्। मुख्य गरी तिहारको अन्तिम तथा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिन ‘भाइटीका’का अवसरमा आज घर-घरमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका र मखमली-सयपत्रीको माला पहिर्याएर पूजा अर्चना गरिरहेका छन्।
तर, सांस्कृतिक विविधता र मानवीय संवेदनाले भरिएको यो पर्व केवल पारिवारिक घेराभित्र मात्र सीमित छैन। दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नहुनेहरूका लागि राजधानी काठमाडौँको ऐतिहासिक रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिर आज आस्था, सामाजिक सद्भाव र सामूहिक अपनत्वको साझा गन्तव्य बनेको छ।
शोकको छहारीबाट जन्मिएको ऐतिहासिक धरोहर
वर्षमा केवल एक पटक-भाइटीकाका दिन मात्रै-सर्वसाधारणका लागि खुला गरिने बालगोपालेश्वर मन्दिरको इतिहास मानवीय संवेदना र पारिवारिक प्रेमसँग गहिरोसँग जोडिएको छ।
मल्लकालीन राजा प्रताप मल्लले वि.सं. १७२७ मा आफ्ना कान्छा छोरा चक्रवर्तेन्द्र मल्लको असामयिक निधनपछि शोकमा डुबेकी रानीको चित्त बुझाउन यो पोखरी निर्माण गराएका थिए। नेपाल तथा भारतका ५१ वटा प्रसिद्ध तीर्थस्थलबाट पवित्र जल ल्याएर निर्माण गरिएको यो जलाशयलाई प्रारम्भमा ‘न्हुः पुखु’ भनिए पनि कालान्तरमा राजा भूपालेन्द्र मल्लकी रानी भुवनलक्ष्मीको पुनर्निर्माण पहलपछि ‘रानीपोखरी’का रूपमा चिनिन थाल्यो।
आफ्नो सन्तान गुमाएको गहिरो पारिवारिक शोक भुलाउन निर्माण गरिएको यो ऐतिहासिक स्थलले शताब्दीयौँपछि आज दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नभएर एक्लोपन महसुस गर्ने हजारौँ नागरिकलाई धार्मिक तथा सामाजिक रूपमा जोड्ने काम गरिरहेको छ।
विश्वभरका नेपालीलाई जोड्दै भाइटीका
यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको पौराणिक कथामा आधारित भाइटीकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनी बीचको पवित्र सम्बन्धलाई नवीकरण गर्छ। सयपत्री, मखमली, गोदावरीका माला, ओखर, कटुस र विभिन्न परिकारका साथ मनाइने यो पर्वले आज नेपालमा मात्र नभई भारत, अमेरिका, बेलायत, अस्ट्रेलिया तथा मध्यपूर्वी देशहरूमा बसोबास गर्ने नेपालीहरूलाई पनि सांस्कृतिक सूत्रमा बाँधेको छ।
वैदेशिक रोजगारी वा अध्ययनका क्रममा परिवारबाट टाढा रहेका लाखौँ नेपालीले प्रविधिको प्रयोग गर्दै भिडियो कल र डिजिटल माध्यमबाट पर्वको आत्मीयता साटासाट गरिरहेका छन्।
पर्वको मुख्य पक्ष सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्व
तिहार केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान वा पारिवारिक भेटघाटमा मात्र सीमित नभएर मानव, प्रकृति र पशुपक्षी बीचको गहिरो सहअस्तित्वलाई सम्मान गर्ने पर्व हो। यस पर्वका क्रममा गरिने काग, कुकुर, गाई र गोवर्धन पूजाले मानव सभ्यतालाई प्रकृति र प्राणी जगत्सँग जोड्ने काम गर्छन्। प्रकृतिका विभिन्न घटक र मानिसलाई निःस्वार्थ सेवा दिने प्राणीहरूप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गर्ने यो परम्पराले वातावरण संरक्षण र जीवप्रतिको दयाभावको विश्वव्यापी सन्देश दिन्छ।
यसै गरी, तिहारको अन्तिम दिन मनाइने भाइटीकामा रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिरमा पुगेर टीका लगाउने परम्पराले पर्वलाई अझ फराकिलो र समावेशी बनाएको छ। आफ्ना दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नहुने, परिवारका सदस्य गुमाएका वा एक्लोपन महसुस गर्ने व्यक्तिहरूका लागि यो मन्दिर आस्था र सामूहिक सहभागिताको साझा गन्तव्य बन्दै आएको छ। पारिवारिक घेराभन्दा बाहिर निस्किएर सामाजिक आत्मीयता साट्ने यो व्यवस्थाले समाजमा भ्रातृत्व, सद्भाव र अपनत्वको जगलाई थप मजबुत बनाएको छ।
आजको आधुनिक युगमा तिहारको दायरा नेपालको भौगोलिक सीमाभित्र मात्र सीमित नरही अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म फैलिएको छ। अध्ययन, रोजगारी वा बसोबासका क्रममा विश्वका विभिन्न कुनामा पुगेका नेपालीहरू (डायस्पोरा) ले आफ्ना परम्परा र संस्कृतिलाई उत्तिकै श्रद्धाका साथ निरन्तरता दिइरहेका छन्। भौगोलिक दूरी र कार्यव्यस्तताका बाबजुद प्रविधिको प्रयोग र सांस्कृतिक जमघटमार्फत मनाइने यो पर्वले विश्वभरका नेपालीहरूलाई आफ्नो माटो, पहिचान र मौलिक संस्कारसँग निरन्तर जोडिराख्न निर्णायक भूमिका खेलेको छ।
सम्पदा पुनर्निर्माण र सांस्कृतिक निरन्तरता
वि.सं. २०७२ को विनाशकारी भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त बनेको रानीपोखरी र बालगोपालेश्वर मन्दिरलाई परम्परागत ग्रन्थकुट शैलीमा सफल पुनर्निर्माण गरिएपछि यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक गरिमा थप बढेको छ। आधुनिकता र मौलिकता बीचको सन्तुलन कायम गर्दै गरिएको यसको पुनर्निर्माणलाई सम्पदा संरक्षणको क्षेत्रमा एक उदाहरणीय कदमका रूपमा हेरिएको छ।
काठमाडौँको मध्यभागमा अवस्थित यो पोखरी र मन्दिरले आज एकातिर प्राचीन नेपालको वास्तुशैली र इतिहासको प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ भने अर्कातिर भाइटीकाका दिन मानवीय सम्बन्ध र सहिष्णुताको विश्वव्यापी सन्देश प्रवाह गरिरहेको छ।
