होर्मुज जलडमरूमध्य र नाकाबन्दीमा अड्कियो वार्ता: अमेरिका र इरान दुवै पछि नहट्ने अडानमा
Photo: Sheng Hu /Unsplash
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले गत जुनमा भर्साइलमा हस्ताक्षर गरेको सम्झौताले इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्न र उसको परमाणु कार्यक्रमबारे सहमतिमा पुग्न ६० दिनको महत्त्वाकांक्षी समयसीमा निर्धारण गरेको थियो।
त्यस समयसीमाको अन्तिम दिन सोमबार थियो, तर दुवै पक्ष सहमतिमा पुग्नुको सट्टा अझ टाढिएका छन्।
वार्ताहरू मुख्यतः होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्ने र इरानमाथिको अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउने विषयमा केन्द्रित छन्। यी दुवै कार्य मध्यवर्ती सम्झौताअन्तर्गत भइसक्नुपर्ने थियो। तर जलडमरूमध्यका विषयमा कुनै सम्झौता हुने संकेत देखिएको छैन, न त विस्तृत परमाणु वार्ता नै सुरु हुन सकेको छ।
यसैबीच, इजरायलसँग मिलेर सुरु गरेको यो युद्धबाट बाहिरिन अमेरिकासँग कुनै राम्रा विकल्पहरू बाँकी छैनन्।
इरानका पछिल्ला मागहरू सम्बोधन गर्नुको अर्थ युद्धअघि विश्वको पाँचौँ भाग इन्धन ओसारपसार हुने महत्त्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गको नियन्त्रण इरानलाई सुम्पनु हुनेछ, जुन अमेरिकाका लागि हार स्वीकार गरेसरह हुनेछ। अर्कोतर्फ, यो अलोकप्रिय युद्धलाई थप बढाउँदा अमेरिकाको उन्नत क्षेप्यास्त्र रोधकको भण्डारण घट्नेछ, विश्व अर्थतन्त्रमा धक्का पुग्नेछ र अमेरिकी संसदीय निर्वाचनअघि इन्धनको मूल्य वृद्धि हुनेछ।
त्यसैले दुवै पक्ष पछि हट्ने आशामा आ-आफ्नो अडानमा कायम छन्, तर अहिलेसम्म कसैले पनि लचकता देखाएका छैनन्।
मेमोराण्डम अफ अन्डरस्ट्यान्डिङ’का रूपमा चिनिने जुनको उक्त सम्झौताले सबै सैन्य गतिविधिहरू रोक्न र युद्धलाई स्थायी रूपमा अन्त्य गर्दै इरानको दीर्घकालीन परमाणु विवाद समाधान गर्न ६० दिनको म्याद तोकेको थियो।
यसले होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्न आह्वान गरेको थियो, तर ६० दिनको म्यादपछि शुल्क लिन सक्ने बाटो खुला राख्दै इरानलाई आवतजावत सहज बनाउने अस्पष्ट भूमिका दिएको थियो। इरानले यही बुँदालाई समातेर जलमार्गमाथि आफ्नो अधिकार रहेको दाबी गर्दै आएको छ।
सम्झौता भएको एक हप्तापछि इरानले ओमानको तटवर्ती क्षेत्र प्रयोग गर्ने जहाजहरूमाथि आक्रमण सुरु गर्यो। यो क्षेत्र अमेरिकी सेनाको निगरानीमा थियो र तेहरानको नियन्त्रणलाई छल्नका लागि प्रयोग गरिन्थ्यो।
जवाफमा अमेरिकाले इरानमाथि आक्रमण गर्यो, भने इरानले पनि जोर्डन, कुवेत र बहराइन जस्ता अमेरिकी सेना रहेका अरब देशहरूमा आक्रमण गरेर बदला लियो। त्यसपछि अमेरिकाले जुन सम्झौताअन्तर्गत इरानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा तेल बिक्री गर्न दिएको छुट रद्द गर्यो र ट्रम्पले इरानी बन्दरगाहहरूमा पुनः नाकाबन्दी लगाए।
दुवै पक्षले एक-अर्कालाई जुन सम्झौता उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाएका छन्, जसका कारण अहिले उक्त सम्झौताको अस्तित्व बाँकी छैन।
समयक्रममा भिडन्त बिस्तारै कम हुँदै गयो। इजरायल र इरान समर्थित हिज्बुल्लाहबीच लेबनानमा भएको युद्धविराम धेरै हदसम्म लागू भएको छ, यद्यपि इजरायली सेनाले अझै पनि लेबनानको दक्षिणी भागका ठूला क्षेत्रहरू कब्जा गरिरहेको छ। जुन सम्झौताअन्तर्गत लेबनानको “भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमसत्ता” सुनिश्चित गर्ने भनिएको थियो।
इरानी अधिकारीहरूले जुनदेखि नै अमेरिकासँगको वार्ता रोकेको बताएका छन्, यद्यपि मध्यस्थकर्ताहरूमार्फत सन्देशहरू आदानप्रदान भइरहेको स्वीकारेका छन्। ट्रम्पले भने वार्ता जारी रहेको दाबी गर्दै ठूला आक्रमणका चेतावनीहरूबाट पछि हटेपछि कहिलेकाहीँ प्रगति भइरहेको दाबी गर्ने गरेका छन्।
जुन सम्झौता गराउन मुख्य भूमिका खेलेको पाकिस्तानले सोमबार म्याद सकिएको उल्लेख गर्दै समयसीमा थपिने आशा व्यक्त गरेको छ।
पाकिस्तानी परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता ताहिर अन्द्राबीले भने, “हामी यो अध्याय बन्द गर्दैनौँ। पाकिस्तान दुवै पक्षलाई वार्ताको टेबलमा ल्याउन हरसम्भव प्रयास गरिरहेको छ।”
यसै महिनाको सुरुमा इरानले जलडमरूमध्य पुनः खोल्नका लागि अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, इरान वरपरबाट अमेरिकी सेना फिर्ता हुनुपर्ने र फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका तथा इजरायलले सुरु गरेको युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने जस्ता मागहरूको सूची सार्वजनिक गरेको थियो।
इरानले ओमानसँग गरिरहेको सम्झौतामार्फत जलडमरूमध्यको नियन्त्रण आफूले गर्ने र शुल्कसमेत उठाउन सक्ने बताएको छ। साथै, यो जलमार्ग युद्धअघिजस्तै खुला र शुल्कमुक्त नहुने स्पष्ट पारेको छ।
यसैबीच, यमनका इरान समर्थित हुथी विद्रोहीहरूले रातो सागरमा साउदी तेल ट्याङ्करहरूमाथि आक्रमण सुरु गरेका छन्। यसले होर्मुज जलडमरूमध्य बन्द हुँदा परेको दबाब कम गर्न प्रयोग भइरहेको अर्को महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मार्गलाई पनि खतरामा पारेको छ।
ट्रम्पले इरानका मागहरू अस्वीकार गर्दै उल्टै इरानले युद्धको क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने र जलडमरूमध्य अमेरिकाको नियन्त्रणमा रहेको दाबी गरेका छन्। उनले नाकाबन्दी र पुराना आर्थिक प्रतिबन्धहरूका माध्यमबाट इरानी शासकहरूलाई घुँडा टेकाउन सकिने विश्वास लिएका छन्।
युद्ध र एकाकीपनका कारण इरानको अर्थतन्त्र जर्जर बनेको छ भने मुद्रास्फीति अत्यधिक बढेको छ। यो सङ्कटले गत जनवरीमा क्रूरतापूर्वक दबाइएका सरकारविरोधी प्रदर्शनहरूलाई पुनः बढावा दिन सक्छ।
होर्मुज जलडमरूमध्य भएर हुने जल यातायात, जुन मध्यवर्ती सम्झौतापछि केही बढेको थियो, अहिले पुनः युद्धअघिको तुलनामा निकै कम भएको छ। इन्धन र अन्य सामग्रीको बढ्दो मूल्य यो स्थिति लम्बिँदै जाँदा अझै बढ्ने अनुमान गरिएको छ, जसको असर मध्यपूर्वभन्दा धेरै टाढासम्म पर्नेछ।