इरान-अमेरिका तनाव: इरानद्वारा कडा शर्तहरू सार्वजनिक, तत्काल वार्ताको सम्भावना न्यून
अमेरिका र इरानबीचको द्वन्द्व छैटौँ महिनामा प्रवेश गरिरहँदा रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण होर्मुज जलडमरूमध्य खोल्ने विषयमा तेहरानले नयाँ र कडा शर्तहरू अघि सारेको छ। इरानको यो कडा अडानसँगै लामो समयदेखि जारी तनाव साम्य हुने वा वार्ता पुनः सुरु हुने सम्भावना थप क्षीण बनेको छ।
ओमानको मध्यस्थतामा होर्मुज जलमार्ग प्रयोगबारे भइरहेको सीमित र अस्थायी छलफललाई लिएर अमेरिकी प्रयास पर्याप्त नरहेको इरानी पक्षको भनाइ छ। इरानका कट्टरपन्थी नेताहरूले अमेरिकाले पहिले आफ्नो व्यवहार र नीति सच्याउनुपर्ने बताउँदै आएका छन्।
इरानी रिभोलुसनरी गार्ड्सका वरिष्ठ नेता मोहम्मद बगेर जोल्घाद्रले तेहरानका मुख्य मागहरू सार्वजनिक गर्दै अमेरिकाले लगाउँदै आएको समुद्री नाकाबन्दी तुरुन्त हटाउनुपर्ने र इरान वरपर तैनाथ आफ्ना सैन्य बल फिर्ता लैजानुपर्ने शर्त राखेका छन्। साथै, गत वर्ष र यस वर्ष भएका सैन्य कारबाहीबाट इरानलाई पुगेको आर्थिक र भौतिक क्षतिको क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने, प्रतिबन्धहरू पूर्ण रूपमा फुकुवा गर्नुपर्ने र विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति विना शर्त छाड्नुपर्ने इरानको अडान छ।
गत जुन महिनामा दुवै देशबीच एउटा प्रारम्भिक ‘सहमति पत्र’ बनेको भए पनि अमेरिकी आक्रमण र त्यसपछि इरानले मध्यपूर्वमा गरेका जवाफी हमलाका कारण सो प्रक्रिया रद्द भएको थियो। इरानले अहिले अघि सारेका मागहरू पुरानो सहमति पत्रभन्दा निकै कडा र व्यापक छन्।
इरानले यति कडा मागहरू राख्नुको पछाडि अमेरिकी सेनासँग युद्धसामग्रीको कमी हुँदै गएको र शीर्ष अमेरिकी सैन्य नेतृत्व युद्धबाट बाहिरिने सुरक्षित बाटोको खोजीमा रहेको भन्ने विश्लेषणलाई मानिएको छ।
यद्यपि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सैन्य सामग्रीको कमी भएको खबरको खण्डन गरेका छन्। तर, ट्रम्पले विगतमा ठूला आक्रमणका धम्की दिएर पनि पछि हटेका उदाहरणहरूलाई तेहरानले आफ्नो पक्षमा रणनीतिक लाभका रूपमा हेरेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
नेटोका पूर्व सर्वोच्च कमाण्डर जेम्स स्टेभ्रिडिसका अनुसार इरानको यो नयाँ रणनीतिले ह्वाइट हाउसका अगाडि सीमित विकल्प मात्र छाडेको छ। इरानमा अहिले कट्टरपन्थीहरूको पकड बलियो देखिन्छ, जसले गर्दा तत्काल कुनै कूटनीतिक समाधान निस्कने सम्भावना निकै कम छ,उनले भने।
इरानका नयाँ शर्तहरूबारे ह्वाइट हाउसले हालसम्म कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन। यद्यपि, अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले जहाजहरूको सुरक्षित आवागमनका लागि अस्थायी यातायात प्रणाली तयार पार्नमा ध्यान केन्द्रित भइरहेको बताएका छन्।
यता इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले अमेरिकासँग कुनै पनि प्रत्यक्ष वार्ता नभइरहेको र मध्यस्थकर्ताहरूमार्फत मात्र सन्देश आदानप्रदान भइरहेको स्पष्ट पारेका छन्।
अमेरिकाले सहमति पत्रको उल्लङ्घन र आफ्ना गल्तीहरू नसच्याएसम्म औपचारिक वार्ता सम्भव छैन, अराघचीले भने, ओमानसँग नयाँ जलमार्ग निर्धारणबारे कुराकानी अन्तिम चरणमा पुगे पनि यसको अर्थ होर्मुज जलडमरूमध्य पूर्ण रूपमा खुल्यो भन्ने होइन।
छिटपुट आक्रमण र तनावका कारण होर्मुज जलडमरूमध्य भएर चल्ने जहाजको सङ्ख्यामा भारी गिरावट आएको छ। युद्धअघिको तुलनामा अहिले करिब १० प्रतिशत मात्र अर्थात् दैनिक औसत एक दर्जन जहाजले मात्र यो जलमार्ग प्रयोग गरिरहेका छन्।
इरान र अमेरिकाबीचको यो भिडन्त अहिले ‘आक्रमण र विराम’ को एउटा अप्रत्याशित चक्रमा परिणत भएको छ, जसले विश्वव्यापी इन्धन आपूर्ति र समुद्री व्यापारमा गम्भीर असर पुऱ्याइरहेको छ।