नेपाली नोट चलाउँदाको गौरव

प्रकाशित मिति : असार २०, २०७४ मंगलबार

कैलाली-कञ्चनपुर र भैरहवा-तौलिहवातिरका मानिसहरू त्यसबेला ‘हाम्रो प्रधानमन्त्री को भन्दा जवाहरलाल नेहरू’ भन्थे । त्यति मात्र होइन, तराईका सबै जिल्लामा भारतको एकछत्र प्रभाव थियो । भाषा-संस्कृतिको त के कुरा, दैनन्दिनको कारोबारमा समेत उनीहरू भारतीय मुद्रा चौवन्नी/अठन्नी चलाइरहेका थिए ।

म नेपाल राष्ट्र ब्यांकको गभर्नर हुनुको खास उद्देश्य मुलुकभर िनेपाली रुपियाँ चलनचल्तीमा ल्याउनु र नेपाली रुपियाँ एवं भारतीय रुपियाँबीचको सटही दरमा स्िथरता कायम गर्नु थियो । राष्ट्र ब्यांक पनि सोही उद्देश्यले स्थापना गरएिको थियो । किनभने, त्यसबेला नेरु र भारुको सटही दरमा स्िथरता कायम नगरी तराईमा नेपाली मुद्रा सर्वस्वीकार्य हुन सक्दैनथ्यो । कति दर कायम गरेमा नेरु र भारुबीच असीमित परवित्र्यता कायम हुनसक्छ भन्ने यक्ष प्रश्न पनि हाम्रा अगाडि उपस्िथत थियो । यस प्रसंगमा तत्कालीन ब्यांक रसिर्च विभागका प्रमुख गोविन्दप्रसाद लोहनी र यूएसआईडी एवं फोर्ड फाउन्डेसन अन्तर्गत विज्ञका रूपमा नेपालमा कार्यरत प्रोफेसर ट्वेटको वैचारकि योगदान उल्लेख्य छ ।

त्यसबेला तराई मात्र होइन, काठमाडौँमै पनि भारतीय मुद्राको बिगबिगी थियो । तराईमा त भारतीय रुपियाँमै कारोबार हुन्थ्यो । काठमाडौँमा भैरवथानको सराफी पसल -पीयुषबहादुर अमात्यका बुबाद्वारा सञ्चालित), राजभण्डारीहरू अनि मखनका सुन साहूहरू सराफी थिए । लाहुरेहरूले पेन्सन थापेर आउने बेलामा भारुको सटही दर घटाएर किन्थे र दसैँका बेलामा मालताल झिकाउनुपर्ने हुनाले भारुको सटही दर बढाएर बेच्ने काम हुन्थ्यो । पछि त त्यो -सटही दर) सट्टा बजारका रूपमा विकसित हुन थाल्यो । एकै दिनमा दुई-तीन पटकसम्म सटही दरमा फेरबदल आयो । यसरी भारतीय रुपियाँको भाउ बढ्दै जाने र नेपाली रुपियाँको भाउमा गिरावट आउने क्रम तीव्र हुन थाल्यो । भारतीय नोटको भाउ बढ्यो भन्नासाथ भारतबाट आउने लत्ताकपडा र औषधिको मूल्य त बढिहाल्थ्यो । साथसाथै, यहाँका ज्यापु समुदायका किसानहरू पनि त्यही बहानामा यहीँ उत्पादन हुने तरकारीको भाउसमेत बढाउँथे ।

यसरी जनतालाई मार पर्न थालेपछि भारु र नेरुको सटही दरमा स्िथरता कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता झन् खड्कियो । भारु र नेरुको सटही दरमा स्िथरता कायम नभएसम्म तराईका मानिसले नेपाली मुद्रा किन चलाउने भन्ने प्रश्न पनि आफ्नो ठाउँमा थियो । किनभने, उनीहरूलाई त हरेक साता मुग्लान गएर मालसामान किनेर ल्याउनुपथ्र्यो । भाषा, संस्कृति, रीतिरविाज, पारविारकि आदि कारणले पनि उनीहरूलाई जबरजस्ती नेपाली रुपियाँ चलनचल्तीमा ल्याऊ भन्न सकिने अवस्था थिएन । आवश्यकता अनुरूप नेरुबाट भारु र भारुबाट नेरुमा सटही गर्न सकिने व्यवस्था कायम गर्न सकियो भने मात्र उनीहरूले सहज रूपमा त्यस व्यवस्थालाई मान्न सक्थे ।

अब आएर कुन मूल्यमा सटही दर कायम गर्ने त भन्ने प्रश्न उठ्यो । प्रधानमन्त्री, मन्त्री सबैसँग सल्लाह गरेर त्यो कायम गर्दा बाहिर हल्ला फैलिन्थ्यो र कालोबजारीको सम्भावना बढ्थ्यो । त्यसैले हामीले अर्थमन्त्रीसँग मात्र यस कुरालाई सीमित राख्यौँ । कति मूल्य कायम गर्दा हामी धान्न सक्छौँ भन्ने कुरा थियो । त्यो पत्ता लगाउनु सजिलो काम थिएन । मुलुकभर िभारतीय रुपियाँको माग कति छ ? त्यसको तथ्यांक हामीसँग थिएन ।

गभर्नर भइसकेपछि सुरुका तीन वर्ष पूर्व इलामदेखि सुदूरपश्चिम कञ्चनपुरसम्मका सीमावर्ती इलाकामा शाखा, उपशाखा र डिपो कार्यालयहरू स्थापना गर्नमा लागेँ । ब्यांकिङ् कारोबारका अतिरत्तिm सम्बन्धित क्षेत्रमा भारुको माग र आपूर्तिको प्रक्षेपण गर्ने जिम्मेवारी ती कार्यालयलाई तोकियो । यसरी करबि तीन वर्षको अध्ययनपश्चात् भारु एक सयको नेपाली १ सय ६० रुपियाँ हामी धान्न सक्छौँ भनेर निर्णय गर्‍यौँ ।

यहीँनिर अर्को समस्या के पर्‍यो भने १ सय ६० रुपियाँको दरमा सटही गर्न सकिने त भयो । तर, तराईका सबै मानिसले आफूसँग भएको भारु नेरुमा सटही गर्नुपर्ने अवस्था थियो । मानिसहरूसँग यति भारु छ, यति साट्न आउन सक्छन् भन्ने अनुमानका आधारमा त्यति पैसा ती शाखाहरूमा उपलब्ध गराउन सकिन्थ्यो । तर, त्यो मौज्दात सकिएपछि ती स्थानमा नेपाली रुपियाँ पठाउन गाह्रो थियो । पूर्व-पश्चिम राजमार्ग बनेको थिएन । भारतबाट रेल यातायातमा करबि एक महिना लाग्थ्यो, तराईका विकट ठाउँसम्म पुग्न । त्यसमा पनि नेपाली रुपियाँ लिएर जाँदा पर्ने समस्या आफ्नो ठाउँमा थियो । भारतीय पुलिसलाई नगुहारी त्यो सम्भव थिएन । त्यसले गर्दा धेरै दिन मलाई निन्द्रै परेन । तर, एकदिन बिहान उठ्नासाथ एउटा उपाय फुर्‍यो ।

जथाभावी नोट निष्कासन गर्न हामीले नै बन्देज लगाएका थियौँ । ऐन बनाएरै त्यसलाई लागू गरेका थियौँ । त्यसैले हामीले के निर्णय गर्‍यौँ भने सबै शाखा, उपशाखा र डिपोहरूमा अनिष्कासित नोट राख्ने । कथं निष्कासित नोट सकियो भने, नोट विभागको खाताबाट अनिष्कासित नोट ब्यांकिङ् विभागको खातामा सार्ने र खबर गर्ने । यति अनिष्कासित नोट चल्तीमा ल्याएका छौँ भन्ने सूचना प्राप्त भएपछि त्यति नोट ब्यांकिङ् विभागले नोट विभागमा हालिदिने । यति भइसकेपछि हामीले ०१६ चैत मसान्तका दिन घोषणा गर्‍यौँ, ‘०१७ वैशाख १ गतेदेखि मुलुकभर िनेपाली रुपियाँ कानुनी रूपमा गाह्य हुनेछ र भारु एक सयको नेपाली १ सय ६० रुपियाँमा जति पनि सटही गर्न सकिनेछ ।’

त्यस कालखण्डलाई फर्केर हेर्दा अनौठो लाग्छ र रोमाञ्चित पनि हुन्छु । कसरी त्यो सबै गरयिो होला भन्ने पनि लाग्छ । तर, जोस र केही गरौँ भन्ने चाहना भयो भने ज्यादै अप्ठ्यारो कुरा पनि सजिलै सम्भव हुँदो रहेछ । गभर्नर भएर काम गर्दा मैले त्यही अनुभव गरेँ । मुलुकभर िनेपाली मुद्रा चलनचल्तीमा ल्याउने अभियानमा सफलता पाएकामा म आफू गौरवान्वित पनि छु ।

Source : Ekantipur

KHASOKHAS EDITORIAL TEAM

Editor-in-Chief : Kishor Panthi
Deputy Editor-in-Chief : Ashmita Khadka
Executive Editor : Anil Adhikari
English Editor: Rajan Thapaliya
Editor: Deepak Pariyar
Editor (Business/US Politics) : Suresh Shahi
Multimedia Editor/Presenter : Kiran Marahatta
Europe Editor: Hari Krishna Panthi
Online Editors: Suraj Ghimire, Bikram Khatri, Aashish Khanal, Dikshya Panthi
Chief Photographer: Dipendra Dhungana
Editor (Empowerment) : Sapana Pariyar

KHASOKHAS TEAM

Int. Representative: KP Neupane(Jackson)
Resource Person: Bishwa Bahadur Shah
Goodwill Ambassador: Yam Baral

Contact Us

© 2021 KHASOKAHS. All Rights Reserved. Namaste International Media Group (worldwide) and Namaste Media Inc (USA)
Khasokhas is not responsible for the content of external sites and user generated contains. We don't collect comments on this site.
DEVELOPED BY appharu.com