श्रीमानका भाइजति सबै लोग्ने !

प्रकाशित मिति : माघ ३, २०७३ सोमबार

नेपालको हुम्ला जिल्लामा श्रीमानका सबै भाइलाई लोग्ने मान्नुपर्ने कुसंस्कार कायमै छ । ‘बहुपतिप्रथा’ भनिने यो महिलाविरोधी ज्यादती रोक्न सरकारको तर्फबाट कुनै प्रयत्न भएको देखिन्न ।
जनक नेपाल
हुम्ला सदरमुकाममा रहेको मानसरोवर बहुमुखी क्याम्पसमा स्नातक तह पढ्दै थिइन् बुरुङ्से गाउँकी याङजुङ लामा । स्कुल पढ्दादेखि नै उनी यहाँका लामा समुदायमा रहेको बहुपतिप्रथाको कट्टर विरोधी थिइन् । तर, अहिले आफैँ तीन दाजुभाइकी एक्ली पत्नी बनेर गर्भवतीसमेत भइसकेकी छिन् । २३ वर्षीया याङजुङ भन्छिन्, ‘परम्परै यस्तै छ । बुबाआमाको चित्त दुखाउनुभएन । त्यसैले मन नपरे पनि स्वीकार गरेँ ।’
गाउँमा बहुपतिप्रथा सामान्य मानिए पनि हुम्ला सदरमुकाममा भने त्यो चर्चाको विषय बन्छ । त्यही लाजले याङजुङ क्याम्पस पढ्न छाडेर गाउँमा बस्न थालेकी छिन् । पहिलो सन्तान जन्माएपछि सिमकोट फर्केर होटल चलाउने योजना छ उनको ।

बहुपतिप्रथा स्वीकार गर्ने याङजुङ एक्ली पढालेखा युवती होइनन् । बाहिरी दुनियाँले अनौठो मान्ने परम्परा हुम्लाका लामा समुदायमा भने सामान्य छ, त्यसैले अझै कायम छ । बहुपतिप्रथामा दाइले जसको सिउँदोमा टाँसी (चैाँरीको घ्यू) लगाएर बिहे गर्छन्, भाइहरूले उनैलाई श्रीमती स्वीकार गर्नुपर्छ । बहुपति बिहेको आफ्नै संस्कार हुन्छ । तर, अरू समुदायबीच धेरै चर्चा हुन थालेपछि पहिलेजस्तो धुमधामसँग विवाह हुन छाडेको वर्षौं भइसकेको छ । ‘पढेलेखेकाहरू सुटुक्क स्वीकार गर्छन् । लाज मान्छन्,’ बरगाउँ गाविसका पूर्वअध्यक्ष पदम लामा भन्छन्, ‘सकेसम्म बहुपति स्वीकारेको हल्ला सदरमुकाम नपुगोस् भन्ने ठान्छन् ।’

उच्च शिक्षा लिएका र स्वरोजगार केही युवाले विद्रोह गरेर अर्को बिहे गरेका छन् । तर, गाउँमा बहुपति चलन रोकिएको छैन । दुई वर्षअघि बरगाउँका धर्म लामाका तीन दाजुभाइले एउटी पढालेखा युवती भित्र्याए । धर्म, बुद्धि र च्या–नर्बु लामा पालो मिलाएर घर बस्छन् । एउटाको भागमा चार महिना पर्छ । एक्ली श्रीमतीले तीनजनालाई माया बा“ड्नुपर्छ, उनीहरूको शारीरिक आवश्यकता पूरा गर्नुपर्छ ।
गाउँकै नर्बु र यामबहादुर लामाले एउटै पत्नी स्वीकार गरेका छन् । त्यस्तै, लुन्डुप र राया लामाका पनि एउटै पत्नी छिन् । बरगाउँकै भैरवबहादुर र गोरख एउटै पत्नीसँग रमाए पनि उनीहरूका भाइ सुनाम लामाले भने विद्रोह गरेर अर्को बिहे गरेका छन् । त्यसो गरेबापत सुनाम परिवारबाट बहिस्कृत छन् । परम्परा तोडेर छुट्टै श्रीमती राख्नेहरूले पुख्र्यौली सम्पत्ति पाएका छैनन् न त पारिवारिक जमघटमा उनीहरूको सम्मान हुन्छ ।

गाविसका पूर्वअध्यक्ष पदम एक्ला छोरा हुन् । त्यसैले उनकी पत्नी निमा याङजुमलाई बहुपति स्वीकार्नुपरेन । उनीहरूका दुई छोरा छन्, गोविन्द र कार्बु । गोविन्दको बिहे भई दुई नातिसमेत भइसकेका छन् । तैपनि पदम कान्छो छोराले भाउजूलाई श्रीमती स्वीकार गरोस् भन्ने चाहन्छन् । ‘मेरो इच्छा कान्छोले स्वीकार गरोस् भन्ने छ । रहर गरेर बिहे गरे दुःख पाउँछ,’ उनले सुनाए, ‘एक हात, एक डाडु–पन्यु नभए महिला मिल्दैनन् । परिवार भाँडिन्छ, सम्पत्ति बाँडिन्छ ।’

‘बहुपतिप्रथा’बाट विद्रोह गरेर छुट्टै श्रीमती राख्नेहरू धेरैजसो गाउँबाहिर छन् । एक दर्जन त्यस्ता युवा सदरमुकाम सिमकोटमा डेरा लिएर बसेका छन् । विद्रोह गर्नेमा धेरैजसो कान्छो भाइ छन् । तर, बरगाउँस्थित लिमाटाङ गाउँका रिन्जी लामा अपवाद भएका छन्, जो परिवारका जेठो सदस्य भए पनि आफैँ विद्रोह गरेका छन् । परम्परागत मागीविवाह गरेर श्रीमती भित्र्याए पनि पछि उनी आफैँले विद्रोह गरे । दोस्रो बिहे गरेपछि उनी घर फर्किएका छैनन् । चार दाजुभाइ भए पनि बहुपति स्वीकार गरेकी श्रीमती अहिले माइला भाइसँग छिन् ।
शिक्षित युवती बहुपतिप्रथा रुचाउँदैनन् । तर, धेरैले परम्परा धान्ने र घर भाँडिन नदिने भन्दै त्यही नरुचाएको विवाह स्वीकार गरेका छन् ।

२२ वर्षीया छिरिङ जाङ्मु लामा बहुपति विवाह आफ्नो जातिको संस्कार भए पनि स्वीकार नगर्ने बताउँछिन् । ‘महिलालाई धेरै भार हुन्छ । घरको काम, धेरै भाइहरूको यौनतृष्णा मेटाउन गाह्रो हुन्छ,’ उनी भन्छिन् । उनी लामा महिलामा पाठेघरको समस्या हुनुको एउटा कारण बहुपतिप्रथालाई ठान्छिन् । प्लस टु पढ्दै गरेकी लामा अहिले स्थानीय गैरसरकारी संस्थामा सामाजिक परिचालक छिन् ।
बरगाउँ– ७ की २१ वर्षीया छपाल लामा भने अलि फरक सोच राख्छिन् । बहुपतिप्रथाले अरू जे–जस्ता समस्या ल्याए पनि महिलालाई घरमूली बनाएकोमा उनलाई राम्रो लाग्छ रे । ‘भाइ–भाइ छुट्टिनुपर्दैन । अंशबन्डा हुन्न । सबैको कमाइ एकै ठाउँ आउने हुँदा आर्थिक अवस्था सुध्रिन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘पुरानो संस्कार हो । फाइदा–बेफाइदा दुबै बराबर छन् ।’

बरगाउँ– ६ की क्यामा लामा बहुपतिप्रथाले महिला शोषणमा परेको बताउँछिन् । जेटीए अध्ययनरत उनी बहुपति विवाहले महिलालाई शारीरिक र मानसिक तनाव हुने ठान्छिन् । ‘धेरै भाइहरूको चित्त बुझाउनुपर्ने बाध्यता एकातिर हुन्छ भने अर्कोतिर घर सम्हाल्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘आफ्नो इच्छा नलागेको मान्छेलाई पनि लोग्ने मान्नुपर्ने परम्परा युगसुहाउँदो छैन ।’
सिमकोट– ८ बुरुङ्सेकी २० वर्षीया जुम्कित लामा बहुपति विवाहलाई राम्रो मान्दिनन् । मानसरोवर उमाविमा कक्षा १२ मा अध्ययनरत उनी अहिले पनि बहुपति विवाह गर्नुलाई लोभमा पर्नु ठान्छिन् । ‘आफ्नो इच्छाविपरीत सबै भाइहरूलाई लोग्ने मान्नुपर्ने चलन महिलाअधिकारविरोधी छ । यसलाई राज्यले रोक्नुपर्छ,’ उनले भनिन् ।

बहुपतिप्रथामा विद्रोहको सुरुवात ५० को दशकको अन्त्यतिरबाट सुरु भएको मानिन्छ । ०४८ सालको निर्वाचनमा हुम्लाबाट निर्वाचित सांसद छक्कबहादुर लामाले ०५० सालतिर प्रेमविवाह गरे । पाँच भाइकी एक्ली श्रीमती घरमा हुँदाहुँदै एकल श्रीमती भित्र्याएका उनी एकैसाथ विवाद र चर्चामा तानिए । ‘बिहे गरेर पढ्न गए । घरकी श्रीमती भाइहरूसँगै छिन्,’ समाजशास्त्रीसमेत रहेका लामा भन्छन्, ‘म घुमिरहनुपर्ने मान्छे । बायोलोजिकल निडले पनि अर्को बिहे गर्नुपर्ने भयो ।’ कान्छा भाइले पनि विद्रोह गरेर एकल बिहे गरे । त्यसयता हुम्लामा बहुपतिप्रथामा विद्रोह सुरु भएको मानिन्छ । उच्च हिमाली भेगमा रहेको ‘क्याराभान’ अर्थतन्त्रले बहुपतिप्रथा उपयुक्त रहे पनि आधुनिकतासँगै त्यो हट्नुपर्ने उनी ठान्छन् ।

०६८ को जनगणनाअनुसार हुम्लाको जनसङ्ख्या ५० हजार आठ सय छ । त्यसको करिब २४ प्रतिशत लामा समुदाय छ । त्यसमध्ये झन्डै ६० प्रतिशत निरक्षर छन् । अझै पनि करिब १५ प्रतिशत लामामा बहुपति विवाह गर्ने चलन कायमै रहेको पाइएको छ ।
त्यसैले शिक्षा र आधुनिकीकरणले युवा पुस्ताले उक्त प्रथा नरुचाए पनि पुरानो पुस्ताको दबाबका कारण हुम्लाका लामा समुदायमा अझै केही वर्षसम्म यो प्रथाको अस्तित्व रहने बहुपतिप्रथाका शोधकर्ता खेमु केसी बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘बहुपति धेरै पुरानो संस्कृति हो । जतिसुकै परसंस्कृति ग्रहण बढ्दै गए पनि जरो गाडेको प्रथा हट्न अझै केही वर्ष लाग्नसक्छ ।’ (सञ्चारिका फिचर सेवा)(जनक कान्तिपुर दैनिकका नेपालगन्ज ब्युरो प्रमुख हुन् ।)  
 

KHASOKHAS EDITORIAL TEAM

Editor-in-Chief : Kishor Panthi
Deputy Editor-in-Chief : Ashmita Khadka
Executive Editor : Anil Adhikari
English Editor: Rajan Thapaliya
Editor: Deepak Pariyar
Editor (Business/US Politics) : Suresh Shahi
Multimedia Editor/Presenter : Kiran Marahatta
Europe Editor: Hari Krishna Panthi
Online Editors: Suraj Ghimire, Bikram Khatri, Aashish Khanal, Dikshya Panthi
Chief Photographer: Dipendra Dhungana
Editor (Empowerment) : Sapana Pariyar

KHASOKHAS TEAM

Int. Representative: KP Neupane(Jackson)
Resource Person: Bishwa Bahadur Shah
Goodwill Ambassador: Yam Baral

Contact Us

© 2021 KHASOKAHS. All Rights Reserved. Namaste International Media Group (worldwide) and Namaste Media Inc (USA)
Khasokhas is not responsible for the content of external sites and user generated contains. We don't collect comments on this site.
DEVELOPED BY appharu.com