‘मिथिला हेरिटेज म्युजियम’ स्थापनाका लागि नेपाल सरकारसँग अनुरोध
प्रकाशित मिति : १२ आश्विन २०८३, सोमबार
मिथिला केवल एउटा भूगोलको नाम होइन। यो हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यता, ज्ञान, कला, साहित्य, दर्शन, धार्मिक परम्परा, लोकजीवन र सांस्कृतिक निरन्तरताको जीवन्त परिचय हो। यसको मौलिकता आज पनि मिथिला चित्रकला, लोककला, साहित्य, पर्व, संस्कार, वास्तुकला, संगीत, परम्परा र जनजीवनमा देख्न सकिन्छ।
तर यति समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, अभिलेखीकरण, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धनका लागि नेपालमा समर्पित राष्ट्रिय संस्थागत संरचनाको आवश्यकता अझै महसुस भइरहेको छ। यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राख्दै मैले नेपाल सरकारसमक्ष ‘मिथिला हेरिटेज म्युजियम’ स्थापना गर्ने ऐतिहासिक पहल अघि बढाउन आग्रह गरेको छु।
सेप्टेम्बर २६ मा न्यूयोर्कमा गैरआवासीय नेपाली संघ राष्ट्रिय समन्वय परिषद् अमेरिकाद्वारा आयोजित परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालको स्वागत तथा सामुदायिक अन्तरक्रिया कार्यक्रममा मैले यो प्रस्ताव राखेको हुँ।
मेरो दृष्टिमा मिथिला हेरिटेज म्युजियम एउटा सामान्य संग्रहालय मात्र हुनु हुँदैन। यो मिथिलाको कला, इतिहास, साहित्य, धर्म, संस्कृति, सामाजिक जीवन र जीवन्त परम्पराको संरक्षण, अनुसन्धान, अभिलेखीकरण र शिक्षाका लागि राष्ट्रिय केन्द्र बन्नुपर्छ।
यसलाई पुराना कलाकृति र ऐतिहासिक सामग्री प्रदर्शन गर्ने ठाउँमा मात्र सीमित गर्नुको सट्टा कलाकार, सांस्कृतिक अभियन्ता, अनुसन्धानकर्ता, विद्यार्थी, स्थानीय समुदाय र नयाँ पुस्तालाई जोड्ने साझा सांस्कृतिक मञ्चका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। यसले मिथिलाको ज्ञान र सम्पदालाई भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने स्थायी आधार तयार गर्न सक्छ।
यसका लागि मिथिला सेन्टर यूएसए नेपाल सरकारसँग सहकार्य गर्न, आवश्यक स्रोत तथा साझेदारी जुटाउन र नेपाल तथा विदेशमा रहेका मिथिला र नेपाली डायास्पोरा समुदायलाई जोड्न तयार छ। स्थानीय समुदाय, कलाकार, सांस्कृतिक संस्था, अनुसन्धानकर्ता र विभिन्न साझेदारको आर्थिक, प्राविधिक, बौद्धिक तथा संस्थागत योगदानलाई समेत यस अभियानमा समेट्न सकिन्छ।
सांस्कृतिक कूटनीतिको नयाँ आधार
मिथिला हेरिटेज म्युजियम नेपालको सांस्कृतिक कूटनीतिको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ भन्ने मेरो विश्वास छ।
मिथिलाको मौलिक कला, सभ्यता र सांस्कृतिक परम्परालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रस्तुत गर्दै नेपालका संग्रहालय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र सांस्कृतिक निकायलाई विश्वका समकक्ष संस्थासँग जोड्न सकिन्छ। यसले नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमाझ प्रस्तुत गर्नुका साथै सांस्कृतिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पर्यटन विस्तार गर्ने अवसरसमेत सिर्जना गर्न सक्छ।
मिथिला सेन्टर यूएसएले विगत केही वर्षदेखि यही सोचका साथ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा काम गर्दै आएको छ।
न्यूयोर्कमा पनि म्युजियमको पहल
मिथिला सेन्टर यूएसएले न्यूयोर्क सिटीमा समेत मिथिला हेरिटेज म्युजियम स्थापना गर्न स्थानीय सरकार तथा सम्बन्धित निकायसँग निरन्तर पैरवी र सहकार्य गर्दै आएको छ।
जुलाई २०२४ मा न्यूयोर्क सिटीका मेयर एरिक आडम्सको आधिकारिक निवास ग्रेसी म्यान्सनमा आयोजित ‘मिथिला हेरिटेज रिसेप्सन’मार्फत न्यूयोर्कमा मिथिला हेरिटेज म्युजियम स्थापना गर्ने पहल सार्वजनिक रूपमा अघि बढाइएको थियो।
हाल हामी न्यूयोर्क सिटी तथा न्यूयोर्क राज्य सरकारका सम्बन्धित निकायसँग निरन्तर सहकार्य र समन्वय गरिरहेका छौँ। म्युजियम स्थापनासम्बन्धी आवश्यक प्रक्रिया तथा कार्यहरू अगाडि बढिरहेका छन्।
न्यूयोर्कमा प्रस्तावित संग्रहालयमा मिथिला कला तथा संस्कृतिको स्थायी प्रदर्शनीसँगै शैक्षिक कार्यक्रम, अनुसन्धान, कार्यशाला, सांस्कृतिक कार्यक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक आदानप्रदानका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने परिकल्पना गरिएको छ।
नेपाल, न्यूयोर्क र युरोपमा विकसित हुने मिथिला हेरिटेज म्युजियमका पहललाई एकअर्काका प्रतिस्पर्धी नभई पूरक सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। नेपालमा रहेका ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्रोत, स्थानीय ज्ञान र अनुसन्धानलाई संरक्षण तथा अध्ययनसँग जोड्न सकिन्छ भने न्यूयोर्क र युरोपमार्फत डायास्पोरा तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई मिथिला सम्पदासँग जोड्न सकिन्छ।
मिथिला सभ्यताको पुनर्जागरण
मिथिला हेरिटेज म्युजियमको परिकल्पना केवल सम्पदा संरक्षणको विषय होइन। यो मिथिला सभ्यता र संस्कृतिको पुनर्जागरणसँग जोडिएको अभियान हो।
विशेषगरी देवी जानकीको जन्मभूमि जनकपुरधामको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक गौरवलाई विश्वमाझ थप स्थापित गर्न सकिन्छ। मिथिलाको प्राचीन सभ्यता, कला, वास्तुकला, साहित्य, लोकपरम्परा, धार्मिक तथा सामाजिक जीवन, चाडपर्व र अन्य जीवन्त सांस्कृतिक अभ्यासलाई व्यवस्थित रूपमा दस्तावेजीकरण गरेर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकमाझ प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।
यसले सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक पर्यटनको विकासमा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।
जनकपुरधामलाई देवी जानकीको जन्मभूमि तथा मिथिला सभ्यताको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा प्रवर्द्धन गर्दै रामजानकी मन्दिर, मिथिला कला, स्थानीय परम्परा, धार्मिक स्थल र सांस्कृतिक संस्थालाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक उद्यमका लागि समेत नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघबाट सुरु भएको यात्रा
मिथिला सेन्टर यूएसए सन् २०१९ मा न्यूयोर्कमा स्थापना भएको हो। हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक अभियानको सुरुवात संयुक्त राष्ट्रसंघको मुख्यालयमा ‘दिगो विकास लक्ष्यका लागि कला : मिथिला सम्पदा’ शीर्षकको प्रदर्शनीबाट भएको थियो। यो कार्यक्रम संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि नेपालको स्थायी नियोगसँगको सहकार्यमा आयोजना गरिएको थियो।
त्यसयता हामीले कला प्रदर्शनीसँगै मिथिला महोत्सव, सांस्कृतिक पर्व तथा उत्सव, युवा तथा बालबालिका केन्द्रित कार्यक्रम, सांस्कृतिक संवाद र सामुदायिक सहभागिताका कार्यक्रम आयोजना गर्दै आएका छौँ। मिथिला कला, संस्कृति र सम्पदासम्बन्धी पुस्तकहरूको प्रकाशन तथा प्रवर्द्धनमा समेत काम गर्दै आएका छौँ।
हाम्रो अभियानले मिथिला कलालाई परम्परागत सांस्कृतिक अभिव्यक्तिमा मात्र सीमित राखेको छैन। यसलाई दिगो विकास, सांस्कृतिक विविधता, लैङ्गिक समानता, जलवायु कार्य, वातावरणीय संरक्षण र सामाजिक समावेशिताजस्ता समसामयिक विश्वव्यापी विषयसँग जोड्ने प्रयास गरिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानतर्फका केही पहल
मिथिला सेन्टर यूएसएको सांस्कृतिक पैरवीसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पहलका रूपमा सन् २०२१ मा नेपाल सरकारले संयुक्त राष्ट्रसंघका १७ वटा दिगो विकास लक्ष्य समेटिएका १७ वटा हुलाक टिकट प्रकाशन गरेको थियो।
त्यस्तै, न्यूयोर्क सिटीले अप्रिल १५, २०२३ लाई ‘मिथिला सांस्कृतिक तथा महोत्सव दिवस’का रूपमा घोषणा गरेको थियो। न्यूयोर्कको बहुसांस्कृतिक परिवेशमा मिथिला संस्कृति र समुदायको सार्वजनिक पहिचानका लागि यो महत्वपूर्ण अवसर थियो।
सन् २०२४ मा ग्रेसी म्यान्सनमा आयोजित ‘मिथिला हेरिटेज रिसेप्सन’ले न्यूयोर्कको सांस्कृतिक तथा कूटनीतिक वृत्तमा मिथिला सम्पदालाई प्रस्तुत गर्ने अवसर प्रदान गर्नुका साथै न्यूयोर्कमा मिथिला हेरिटेज म्युजियम स्थापना गर्ने पहललाई सार्वजनिक रूपमा अघि बढाउन मद्दत गर्यो।
न्यूयोर्कदेखि ब्रसेल्ससम्म
हाम्रो अभियान न्यूयोर्कमा मात्र सीमित छैन। सन् २०२६ जुनमा नेपाल दूतावास, ब्रसेल्ससँगको सहकार्यमा बेल्जियमको ब्रसेल्सस्थित युरोपियन युनियन मुख्यालयमा ‘दिगो विकास लक्ष्यका लागि कला : मिथिला सम्पदा’ शीर्षकको विशेष अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनी आयोजना गरिएको थियो।
प्रदर्शनीमा कूटनीतिज्ञ, युरोपियन युनियनका अधिकारी, सांस्कृतिक क्षेत्रका प्रतिनिधि, कलाकार, अनुसन्धानकर्ता तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका प्रतिनिधिहरू सहभागी भएका थिए।
त्यहाँ मिथिला चित्रकलालाई परम्परागत कला मात्र नभई दिगो विकास, सांस्कृतिक विविधता, वातावरणीय संरक्षण, लैङ्गिक समानता र जलवायु कार्यसँग संवाद गर्ने सांस्कृतिक माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो।
ब्रसेल्स प्रदर्शनीकै क्रममा नेपाल हाउसमा ‘टेस्ट अफ मिथिला’ शीर्षकको विशेष कूटनीतिक भोज तथा स्वागत समारोह आयोजना गरिएको थियो। कार्यक्रममा युरोपियन युनियनमा प्रतिनिधित्व गर्ने २० भन्दा बढी देशका राजदूत तथा कूटनीतिक प्रतिनिधिहरू सहभागी भएका थिए।
मिथिलाका परम्परागत परिकारमार्फत सहभागी कूटनीतिज्ञसँग मिथिला सभ्यता, जनकपुरधामको धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्व, सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण र सांस्कृतिक पर्यटनबारे संवाद गर्ने अवसर प्राप्त भयो।
यसले खाना पनि सांस्कृतिक कूटनीतिको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ भन्ने देखाएको छ।
जनकपुरधाम र जानकी मन्दिर
नेपालमा मिथिला हेरिटेज म्युजियमको परिकल्पना गर्दा जनकपुरधामलाई अलग राख्न सकिँदैन।
अन्तरक्रिया कार्यक्रममा मैले जनकपुरधामस्थित रामजानकी मन्दिर क्षेत्रलाई संरक्षित स्मारक क्षेत्रका रूपमा औपचारिक घोषणा गर्ने नेपाल सरकारको निर्णयको स्वागत गर्दै जानकी मन्दिरलाई युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गराउने प्रक्रिया तीव्र बनाउन पनि आग्रह गरेको छु।
ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक तथा वास्तुकलात्मक महत्व बोकेको जानकी मन्दिरको अन्तर्राष्ट्रिय संरक्षण र पहिचानका लागि युनेस्को सूचीकरणको प्रक्रिया अघि बढाउनु आवश्यक छ।
जीवित सम्पदाको संरक्षण
मिथिला सम्पदालाई केवल संग्रहालयभित्र राखिने वस्तुका रूपमा हेर्नु हुँदैन। मिथिला एउटा जीवित सांस्कृतिक सम्पदा हो।
कला, संस्कृति, पर्व, साहित्य, लोकपरम्परा तथा महिला र युवा पुस्ताको सहभागिता यसको निरन्तरताका महत्वपूर्ण आधार हुन्। त्यसैले मिथिला हेरिटेज म्युजियमले विगतलाई संरक्षण गर्ने मात्र होइन, वर्तमानलाई अभिलेखीकरण गर्ने र भविष्यलाई निर्माण गर्ने संस्था बन्नुपर्छ।
हामीले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक इतिहाससँग जोड्न सकेनौँ भने कुनै पनि संग्रहालयले मात्र सम्पदा जोगाउन सक्दैन। त्यसैले संग्रहालयसँगै शिक्षा, अनुसन्धान, सिर्जनशीलता, कलाकारको सहभागिता र समुदायको स्वामित्वलाई पनि जोड्न आवश्यक छ।
अब नेपाल सरकारको पहल आवश्यक
नेपालमा मिथिला हेरिटेज म्युजियम स्थापना गर्नु एउटा संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो सरकार, स्थानीय तह, सांस्कृतिक संस्था, कलाकार, अनुसन्धानकर्ता, समुदाय र डायास्पोराबीचको साझेदारीबाट अघि बढ्न सक्ने राष्ट्रिय अभियान हो।
मिथिला सेन्टर यूएसए यस अभियानमा नेपाल सरकारसँग सहकार्य गर्न, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी विस्तार गर्न र आवश्यक स्रोत परिचालनमा योगदान गर्न तयार छ।
मेरो विश्वास छ—नेपालमा स्थापना हुने मिथिला हेरिटेज म्युजियमले मिथिलाको कला र संस्कृति संरक्षण गर्ने एउटा संस्था मात्र नभई नेपालको सांस्कृतिक पहिचान, अनुसन्धान, शिक्षा, सांस्कृतिक कूटनीति र पर्यटनको महत्वपूर्ण केन्द्रको भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।
दीर्घकालीन रूपमा नेपाल, न्यूयोर्क र युरोपमा विकसित हुने मिथिला हेरिटेज म्युजियमका पहललाई अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीसँग जोड्दै मिथिलाको कला, इतिहास, साहित्य, संस्कृति र जीवन्त परम्पराको संरक्षण, दस्तावेजीकरण, अनुसन्धान, शिक्षा तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
यस अभियानको मूल उद्देश्य एउटै हो—मिथिला सभ्यता र संस्कृतिको पुनर्जागरण, देवी जानकीको जन्मभूमि जनकपुरधामको गौरवलाई विश्वमाझ स्थापित गर्नु र नेपालमा सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक पर्यटनको अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धन गर्नु।
यसका लागि अब नेपालमै एउटा समर्पित, राष्ट्रिय स्तरको मिथिला हेरिटेज म्युजियम आवश्यक छ।