पुरुषको नाम, भरिया महिला !

विवाह, ब्रतबन्धलगायतका कार्यक्रममा गरिने औपचारिक निमन्त्रणामा महिलाको नामै हुँदैन । तर पनि ‘सपरिवार’ लेखेको भरमा पुरुषको भरिया भएर कार्यक्रममा पुग्न बाध्य छन् महिला ।
 कुमार लुइटेल

आँगनको एकापट्टि मण्डप थियो । अर्कोपट्टि खाना खुवाउने क्याटरिङ सेवा । ब्यान्ड बाजाका मुख्य गायक नयाँ र पुराना हिन्दी–नेपाली गीत गाउँदै थिए । विवाहको तामझाम निकै भव्य देखिन्थ्यो । खाना खाने, गाना सुन्ने र दुलाहा–दुलहीलाई आशीर्वाद दिनेहरूको बराम भीड । छेवैको टेबुलमा खाता लिएका लेखनदास व्यस्त देखिन्थे । धमाधम खाम समाउँदै बहीमा नाम लेख्न र पैसाले भरिएको खाम झोलामा हाल्न भ्याई–नभ्याई थियो उनलाई । झोला समाउने एकजना सहयोगी पनि थिए उनका ।

मोरङ कटहरीकी पारोदेवी साहले टेबुलछेउमा आएर खुसुक्क भनिन्, ‘रामविनोद साहको नाममा दुई सय ५१ रुपैयाँ लेखाइदिनुस् त ।’ अलिपरकी नातामा भतिजी पर्ने बेहुलीलाई दिएको उपहारमा पारोदेवीको आफ्नै नामचाहिँ थिएन । श्रीमानको नाम लेखाएको खाम बुझाएर उनी बेहुलाबेहुली हेर्न मण्डपतिर लागिन् । विवाहमा उपस्थित नै नभएका उनका श्रीमानको उपहार लिखतकै रूपमा बेहुलीकहाँ रहन गयो । तर, पारोदेवी भने सहभागीका रूपमा मात्र विवाह समारोहमा पुगिन् ।

किन श्रीमानसँगै आफ्नो नाम पनि नलेखाउनुभएको ? भनेर सोधिएको प्रश्नमा उनले भनिन्, ‘आमै ! कहाँ आफ्नो नाम लेखाउने ? घरमूली श्रीमान् नै भएपछि उहाँकै लेखाउनुपरेन । अझ हाम्रो आदिवासी समुदायमा त श्रीमान्को नाम उच्चारण गर्नु पनि पाप ठानिन्छ ।’ विराटनगरको हाटखोलामा गत असारमा भएको त्यो विवाह समारोहमा साह आफ्ना छोरासहित सहभागी भएकी थिइन् । विवाहमा खाम र उपहार बुझ्न खटिएका रामविनोद यादवले भने, ‘उपहार र खाम दिने दुई सय १५ मध्ये सातवटामा मात्र महिलाको नाम थियो ।’

श्रीमान् विदेश गएका कारण आफैँले घरव्यवहार स्याहारिरहेको अवस्थामा पनि महिलाका नाममा कुनै पनि निमन्त्रणा आउँदैनन् । आएका चिठी, निमन्त्रणापत्र सबै पुरुषकै नाममा हुन्छन् । अझ कतिपय ठाउँमा त नाबालक छोराका नाममा निमन्त्रणापत्र आउँछन् । ‘बुढा पाँच वर्षदेखि कतारमा छन्,’ मोरङ पथरीकी एक महिला भन्छिन्, ‘तर पनि छरछिमेकी, सामाजिक संस्था सबैले उनकै नाममा निम्तो पठाउँछन् । त्यस्ता ठाउँमा सहभागी हुनचाहिँ मै जानुपर्छ ।’

पार्टी प्यालेसमा भएको एउटा तामझामपूर्ण विवाहमा सहभागी हुन गएकी विराटनगर १० की नीता कोइरालाले झिलझिले कागजले बेरेको उपहार बेहुलीको हातमा राखिदिइन् । बेहुलीलाई अलग्गै टीका लगाएर खाम पनि हातमै दिइन् । उपहारको माथिल्लो भागमा नाम लेख्न मिल्ने ‘स्टिकर’ टाँसिएको थियो । त्यसमा राम्रा राता अक्षरमा उपहार दिनेको नाम पनि लेखिएको थियो । त्यो उपहारको पोकोमा लेखिएको नाम नीताको थिएन उनका श्रीमान्को थियो । उनी उपहार बुझाउन जाने भरिया मात्र थिइन् । नीताजस्तै अरू धेरै महिलाले बेहुलीलाई दिएको उपहारमा श्रीमानकै मात्र नाम उल्लेख थियो । नीताले भनिन्, ‘घरको प्रतिनिधित्व गर्दै विवाहमा सहभागी भएकीले श्रीमान्कै नाम लेखेर दिएकी हुँ । यता यस्तै चलन छ । श्रीमानको ठाउँमा महिलाको नाम लेखिँदैन ।’

विराटनगर र आसपासका क्षेत्रमा विवाह, ब्रतबन्ध र पार्टीहरूमा समेत दिइने उपहारमा महिलाको स्वामित्व देखिँदैनन् । महिला यस्ता कार्यक्रममा सहभागी त हुन्छन्, तर श्रीमानको भरियाका रूपमा मात्रै । उपहार लैजाँदा र दिँदा मात्र होइन उनीहरू निमन्त्रणापत्र पठाइँदादेखि नै विभेदको सिकार हुन्छन् । विवाह, ब्रतबन्ध, गुन्युचोली, भोज र अन्य उत्सवमा सहभागी हुन आग्रह गर्दै पठाइने निमन्त्रणापत्रमा समेत महिलाको नाम उल्लेख गरिँदैन । त्यस्ता पत्रमा श्रीमानलाई उद्धृत गर्दै सहभागिताका लागि आग्रह गरिन्छ । महिला भने परिवार अथवा श्रीमानको भरियाको रूपमा मात्र प्रयोग हुन्छन् । उनीहरू घरपरिवार अथवा श्रीमानको निमित्तको रूपमा यस्ता अवसरहरूमा सहभागी हुनुपर्ने बाध्यता छ ।

विराटनगर–२ की सुमी खतिवडा पनि यस्तै विभेदको सिकार भइन् । छिमेकीको घरमा सप्ताह भागवत पुराण लाग्ने भयो । बहालमा बस्नेहरूलाई पनि निम्तो गरियो । तर, बहालमा बस्नेको नाम थाहा नपाएका छिमेकीले सुमीसँग सोधे, ‘नानी तिम्रा श्रीमानको नाम के हो ? निमन्त्रणा पठाउनु छ ।’ उनी पनि छक्क परिन् । सुमीले भनिन्, ‘मेरै नाम सोधेर त्यही उल्लेख गर्दै निमन्त्रणा पठाएको भए हुन्थ्यो नि, तर पत्र श्रीमानकै नाममा सपरिवार लेखेर आयो ।’ सात दिनसम्म चलेको त्यो पुराणमा आरती गर्ने, कथा सुन्ने र साङ्गेका दिन प्रसाद ग्रहण गर्न सुमी मात्र गइन् । श्रीमान् सहभागी नै भएनन् ।

ग्रामीण क्षेत्रमा मात्र नभएर सहरका उच्च संभ्रान्त परिवारले आयोजना गर्ने सांस्कृतिक तथा अन्य अवसरहरूमा पनि महिला विभेदको सिकार भइरहेका छन् । निमन्त्रणा गर्दादेखि नै हुने यस्तो विभेद हटाउन सामाजिक चेतना आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन् । विराटनगरकी महिला अधिकारीकर्मी मञ्जिता उपाध्याय भन्छिन्, ‘महिला गर्भदेखि नै विभेदको सिकार भइरहेका छन् । खासगरी सामाजिक कुरीतिका कारण पनि विभेद गर्ने क्रम बढ्दो छ । यसको नियन्त्रणमा सचेतना बढाउन महिला नै सक्रिय हुनुपर्छ ।’ महिलालाई परिवार सञ्चालन गर्ने र पुरुषको साख बचाइदिने भरियाको रूपमा मात्रै प्रयोग हुने चलनले गर्दा नै विवाह तथा उत्सवमा समेत विभेद हुने गरेको उनले बताइन् ।

सुन्दा सामान्यझैँ लागे पनि विवाह, गुन्युचोली, ब्रतबन्ध, उत्सव, भोज आदिमा गरिने निमन्त्रणादेखि नै महिलामाथि विभेद गर्ने परिपाटीले समाजमा जरो गाडेको छ । यसलाई हटाउन आवश्यक रहेको अधिकारकर्मीहरू बताउँछन् । आदिवासी महिला अधिकारका लागि विराटनगरमा सक्रिय सञ्जु साह आफ्नो समुदायका महिलामाथि विभेदको चाङ नै रहेको बताउँछिन् । साह भन्छिन्, ‘जन्मदेखि मृत्युसम्म विभेद छ । अझ संस्कारका नाममा हुने विभेद त कति छन् कति ।

‘पितृसत्तात्मक नेपालजस्तो देशमा महिलाई हेर्ने दृष्टिकोण अझै परम्परागत छ,’ उनले भनिन्, ‘विवाह तथा अन्य कार्यमा पनि महिला पुरुषको निमित्त भएर जानुपर्ने बाध्यता छ ।’ उपहार दिन जाने महिलाले श्रीमानसँगै आफ्नो नाम उल्लेख गर्ने चलन बसाल्नुपर्ने र निमन्त्रणा पठाइँदा पनि महिला–पुरुष दुवैको नाम उल्लेख गरिनुपर्ने साहको सुझाव छ । महिला अधिकारवादी विष्णु शर्मा भन्छिन्, ‘विभेद घटाउन सचेतना आवश्यक छ, त्यसमा महिला पनि थप जागरुक हुनु जरुरी छ ।’ (सञ्चारिका फिचर सेवा)(कुमार, अन्नपूर्ण पोस्ट दैनिकका विराटनगर  “संवाददाता हुन्)
 

आइतवार, पुस २४, २०७३ मा प्रकाशित

सम्बन्धित सामाग्री




Like us on Facebook
Close
Please Like us
By clicking any of these buttons you can like us.